ନିଜ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କଠାରୁ

ଶ୍ରୀ ବିଶ୍ୱଜିତ୍‍ ଦାସ

ପରିଚୟ (Introduction)

ନାଟ୍ୟକାର ବିଶ୍ୱଜିତ୍‍ ଦାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ 'ନିଜ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କଠାରୁ' ଓଡ଼ିଆ ନାଟକ ଇତିହାସରେ ଏକ ନିଆରା ଏବଂ ପରୀକ୍ଷାମୂଳକ ନାଟକ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଲାଭ କରିଛି । ଜଣେ ସାମ୍ବାଦିକଙ୍କ ବୃତ୍ତିଗତ ଜୀବନ ଓ ତାଙ୍କ ସାମାଜିକ ଜୀବନର ସଂଘର୍ଷକୁ ନେଇ ଗତିଶୀଳ ଏହି ନାଟକଟି ପାଠକ ଓ ଦର୍ଶକଙ୍କୁ ଏକ ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ । ସାଧାରଣତଃ ଆମେ ସମ୍ବାଦପତ୍ରର ପୃଷ୍ଠାରେ 'ନିଜ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କଠାରୁ' ଶୀର୍ଷକରେ ଅନେକ ଖବର ପଢ଼ୁ, କିନ୍ତୁ ସେହି ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ନିଜସ୍ୱ ଜୀବନର କାହାଣୀ କ’ଣ ହୋଇଥାଇପାରେ, ତାହାହିଁ ଏହି ପୁସ୍ତକର ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ । ଏହି ନାଟକଟି ସମାଜର ଦୁର୍ନୀତି, ଆଦର୍ଶର ମୁଖା ଏବଂ ମାନବୀୟ ସମ୍ବେଦନହୀନତାର ଏକ ନିଖୁଣ ଚିତ୍ର ଉପସ୍ଥାପନ କରେ । ଜଣେ ପାଠକ ଭାବରେ ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ପଢ଼ିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିବେ, ଆପଣ ସାମ୍ବାଦିକତାର ଚକ୍‍ଚକିଆ ଦୁନିଆ ପଛରେ ଲୁଚି ରହିଥିବା ଅନ୍ଧକାର ଓ କଠୋର ସତ୍ୟ ସହିତ ପରିଚିତ ହେବେ । ଏହା କେବଳ ଏକ ନାଟକ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଆଇନା, ଯାହା ଆମ ସମାଜର ନଗ୍ନ ରୂପକୁ ଆମ ସାମ୍ନାକୁ ଆଣିଥାଏ ।

ପୃଷ୍ଠଭୂମି (Setting and Context)

ଏହି ନାଟକଟି କେବଳ ସାମ୍ବାଦିକତା ବୃତ୍ତିର ଏକ ବର୍ଣ୍ଣନା ନୁହେଁ, ବରଂ ଜଣେ ସାଧାରଣ ମଣିଷର ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଏବଂ ସଂଶୟକୁ ଅତି ନିକଟରୁ ଦେଖାଇଥାଏ । ନାଟ୍ୟକାର ଏହି ନାଟକ ମାଧ୍ୟମରେ ସମାଜର ଦୁଇଟି ରୂପକୁ ସାମ୍ନାକୁ ଆଣିଛନ୍ତି—ଗୋଟିଏ ପଟେ ଆଦର୍ଶବାଦୀ ସାମ୍ବାଦିକତାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପଟେ ସେହି ଆଦର୍ଶ ତଳେ ଚାପି ହୋଇଯାଉଥିବା ମାନବୀୟ ସମ୍ବେଦନା । ଆମେ ଯେତେବେଳେ ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ପଢ଼ିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରୁ, ଆମେ ରାଜଧାନୀ ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଏକ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ସାମ୍ବାଦିକଙ୍କ ଘର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁ, ଯେଉଁଠି ଖବରକାଗଜର ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ପରିବେଶ ଭିତରେ ପାରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କଗୁଡ଼ିକ କିପରି ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହୋଇଯାଉଛି, ତାହା ଜଳଜଳ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ ।

ନାଟକର କାହାଣୀ ସେହି ସମୟର, ଯେତେବେଳେ ରାଜ୍ୟରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ପରିସ୍ଥିତି ଦେଖାଦେଇଛି । ଜନସାଧାରଣ ଖାଦ୍ୟ ବିକଳରେ ଗଛର ପତ୍ର ଖାଉଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟପଟେ ସରକାରୀ କଳ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଲୁଚାଇବା ପାଇଁ 'ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟମୂଳକ' ଏବଂ 'ଅତିରଞ୍ଜିତ' ବୋଲି ଆଖ୍ୟା ଦେଉଛନ୍ତି । ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ଚରିତ୍ର ଅଜୟ ମହାପାତ୍ର ଜଣେ ଏପରି ସାମ୍ବାଦିକ, ଯିଏ ଦୁର୍ନୀତିର ମୁଖା ଖୋଲିବାକୁ ନିଜର ପରମ ଧର୍ମ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି । ସେ 'ଦୈନିକ ଜନତା' ଖବରକାଗଜର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଏବଂ ନିଜର ବୃତ୍ତିଗତ ଦାୟିତ୍ୱ ପାଇଁ ଏତେ ପାଗଳ ଯେ, ସେ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀର ଆବଶ୍ୟକତା କିମ୍ବା ପଡ଼ୋଶୀର ଦୁଃଖ ପ୍ରତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ବେଦନହୀନ ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି ।

ନାଟକଟି ଆମକୁ ଏପରି ଏକ ଦୁନିଆ ସହ ପରିଚିତ କରାଏ, ଯେଉଁଠି ଦୁର୍ନୀତିର ସଜ୍ଞା ମଧ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଶେଷଙ୍କ ପାଇଁ ବଦଳିଯାଏ । ଗୋଟିଏ ପଟେ ଅଜୟ ନିଜ ପଡ଼ୋଶୀ ଯଦୁବାବୁଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଦୁଇ ଦିସ୍ତା କାଗଜ ଚୋରି କରିଥିବା ଅଭିଯୋଗରେ ଜଣେ 'ଦୁର୍ନୀତିଗ୍ରସ୍ତ' ବୋଲି କହି ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟପଟେ ବ୍ୟବସାୟୀ ଉପେନ୍ଦ୍ର ସାହୁଙ୍କ ପରି ଲୋକଙ୍କ ଲେଖାକୁ 'ଜନତା ଜାଗିଉଠ' ଶୀର୍ଷକରେ ଛାପିବାକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ, ଏହି ଉପେନ୍ଦ୍ର ସାହୁ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଅଞ୍ଚଳରେ ପୁରୁଣା ଓ ଅଚଳ ପାଣିପମ୍ପ ଯୋଗାଇ ତିନି କୋଟି ଟଙ୍କାର ମହାଦୁର୍ନୀତି କରିଛନ୍ତି । ଖବରକାଗଜ କିପରି ଜାଣିଶୁଣି ବା ଅଜାଣତରେ ଏହି ଦୁର୍ନୀତିଗ୍ରସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ଆୟୁଧ ସାଜେ, ତାହା ପାଠକଙ୍କୁ ସ୍ତମ୍ଭୀଭୂତ କରିଦିଏ ।

ନାଟକର ପ୍ରତିଟି ଚରିତ୍ର ମାଂସ-ରକ୍ତର ମଣିଷ ପରି ମନେହୁଅନ୍ତି । ଅଜୟର ବନ୍ଧୁ ସରୋଜ ଜଣେ ଏପରି ଚରିତ୍ର, ଯିଏ ବ୍ୟବସ୍ଥାରୁ ପରାଜିତ ହୋଇ ମଦ୍ୟପାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ କଥାରେ କଠୋର ସତ୍ୟ ରହିଛି । ସେ ହିଁ ଅଜୟକୁ ଦର୍ଶାଇ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ସବୁ ନୀତି ସତ୍‌ ନୁହେଁ ଏବଂ ସବୁ ଦୁର୍ନୀତି ଅସତ୍‌ ନୁହେଁ । ନିରୀହ ବାବଲୁ (ଯଦୁବାବୁଙ୍କ ପୁଅ)ର ମୃତ୍ୟୁ ଏହି ନାଟକରେ ମାନବିକତାର ପରାଜୟର ଚରମ ସୀମା ଭାବରେ ଉଭା ହୋଇଛି । ଅଜୟ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ନିଶାରେ ନିଜ ଘର ପାଖରେ ଘଟୁଥିବା ଟ୍ରାଜେଡିକୁ ମଧ୍ୟ ଅଣଦେଖା କରନ୍ତି-।

'ନିଜ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କଠାରୁ' ନାଟକର ପରିଚୟ କେବଳ ସାମ୍ବାଦିକ ଜୀବନର ଦୃଶ୍ୟାୟନରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ, ଏହା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର ବିବେକକୁ ଏକ ଶକ୍ତ ଧକ୍କା । ନାଟକର ଶେଷ ଭାଗରେ ଅଜୟଙ୍କ ଆତ୍ମଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ପାଠକଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଆନ୍ଦୋଳିତ କରେ । "ଜନତା ଜାଗିଉଠ" ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ମଣିଷମାନେ ନିଜେ କିପରି ମାନବିକତା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ତାହା ଏହି ପୁସ୍ତକ ପଢ଼ିଲେ ଅନୁଭବ କରିହୁଏ ।

ଏହି ନାଟକର ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଓଡ଼ିଶାର ରାଜଧାନୀ ଭୁବନେଶ୍ୱର, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜନୀତି ଓ ସାମ୍ବାଦିକତାର ସ୍ରୋତ ଅତି ତୀବ୍ର । ନାଟକର ସମସ୍ତ ଘଟଣାବଳୀ 'ଦୈନିକ ଜନତା' ଖବରକାଗଜର ନିଜସ୍ୱ ପ୍ରତିନିଧି ଅଜୟ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ବୈଠକଖାନାରେ ହିଁ ସଂଘଟିତ ହୋଇଛି । ଘରର ଆସବାବପତ୍ର ସାଧାରଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଥିବା ଟେଲିଫୋନ, ଖବରକାଗଜର ର‍୍ୟାକ୍ ଏବଂ ବହିପତ୍ର ଜଣେ ସକ୍ରିୟ ସାମ୍ବାଦିକଙ୍କ ବୃତ୍ତିଗତ ପରିବେଶର ସୂଚନା ଦେଇଥାଏ ।

ନାଟକର କାଳଖଣ୍ଡ ଏପରି ଏକ ସମୟର, ଯେତେବେଳେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ମରୁଡ଼ି ପରିସ୍ଥିତି ଦେଖାଦେଇଛି । ଗୋଟିଏ ପଟେ ଲୋକେ ଖାଇବାକୁ ନ ପାଇ ପୋକମାଛି ପରି ମରୁଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟପଟେ ବିଧାନସଭାରେ ଏହାକୁ ନେଇ ତମ୍ବିତୋଫାନ ଚାଲିଛି । ସରକାରୀ କଳ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷର କରାଳ ରୂପକୁ ଲୁଚାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ବେଳେ ସାମାଜିକ କର୍ମୀ ଓ ବିରୋଧୀ ଦଳ ଏହା ବିରୁଦ୍ଧରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରୁଛନ୍ତି । ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଖବରକାଗଜର ଗୁରୁତ୍ୱ ଅନେକ ବଢ଼ିଯାଇଛି, କାରଣ ଖବରକାଗଜ ହିଁ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସ୍ୱରକୁ ଶାସକଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ମାଧ୍ୟମ ।

ସମାଜରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଦୁର୍ନୀତି ଏବଂ ସାମ୍ବାଦିକତାର ନୈତିକତା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ନେଇ ନାଟକଟି ଗତିଶୀଳ । ଅଜୟ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ପରି ସାମ୍ବାଦିକମାନେ ଦୁର୍ନୀତିର ମୁଖା ଖୋଲିବାକୁ ନିଜର ପରମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବୋଲି ଭାବୁଥିବା ବେଳେ, ସମାଜର ଉଚ୍ଚବର୍ଗର ଲୋକେ କିପରି ସେହି ସାମ୍ବାଦିକତାର ସୁଯୋଗ ନେଇ ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ ସିଦ୍ଧି କରୁଛନ୍ତି, ତାହା ଏହି ନାଟକର ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ । ପରିବେଶଟି ଅତିଶୟ ମନସ୍ତାତ୍ୱିକ ଓ ଚାପା ଉତ୍ତେଜନାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯେଉଁଠାରେ ବୃତ୍ତିଗତ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଛି । ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ ହିଁ ନାଟକର ପ୍ରତିଟି ଚରିତ୍ର ନିଜ ନିଜର ଭୂମିକା ନିଭାଇଛନ୍ତି ।

ପ୍ରମୁଖ ଚରିତ୍ର (Major Characters)

ଅଜୟ ମହାପାତ୍ର: ନାଟକର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଚରିତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ଅଜୟ, ଯିଏ 'ଦୈନିକ ଜନତା'ର ନିଜସ୍ୱ ପ୍ରତିନିଧି । ସେ ଜଣେ ଆଦର୍ଶବାଦୀ ସାମ୍ବାଦିକ ଏବଂ ଦୁର୍ନୀତି ବିରୁଦ୍ଧରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରିବାକୁ ନିଜ ଜୀବନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବୋଲି ମାନନ୍ତି । ଖବରକାଗଜର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଇଁ ସେ ଏତେ ପାଗଳ ଯେ ସେ ନିଜର ଘର ଓ ସ୍ତ୍ରୀର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲିଯାଆନ୍ତି । ତାଙ୍କ ଭିତରେ ମାନବୀୟ ସମ୍ବେଦନା ଅପେକ୍ଷା ବୃତ୍ତିଗତ ଯାନ୍ତ୍ରିକତା ଅଧିକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।

ଇନ୍ଦୁ (ଇନ୍ଦୁମତୀ): ଅଜୟଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଇନ୍ଦୁ ଏହି ନାଟକର ଏକ ମର୍ମସ୍ପର୍ଶୀ ଚରିତ୍ର । ସେ ଘର ଭିତରେ ନିଃସଙ୍ଗ ଓ ଏକାକୀ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, କାରଣ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଖରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସମୟ ନାହିଁ । ଇନ୍ଦୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ମାତୃତ୍ୱର ଆକାଂକ୍ଷା ପଡ଼ୋଶୀ ଯଦୁବାବୁଙ୍କ ପୁଅ ବାବଲୁ ପ୍ରତି ତାଙ୍କୁ ସ୍ନେହୀ କରିତୋଳିଛି । ସେ ଅଜୟଙ୍କୁ ଜଣେ ଜୀବନ୍ତ ମଣିଷ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ 'ମେସିନ' ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରନ୍ତି ।

ସରୋଜ: ଅଜୟଙ୍କ ସାମ୍ବାଦିକ ବନ୍ଧୁ ସରୋଜ ଜଣେ ବାସ୍ତବବାଦୀ ଓ ଚତୁର ଚରିତ୍ର । ସେ ସାମ୍ବାଦିକତାର ଭଲମନ୍ଦ ସବୁ ଜାଣନ୍ତି ଏବଂ ଅନେକ ସମୟରେ ମଦ ପିଇ ନିଜର ଦୁଃଖ ଲୁଚାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି । ସେ ହିଁ ଅଜୟଙ୍କ ଆଖିରୁ ଆଦର୍ଶର ପଟି ଖୋଲି ସମାଜର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି ।

ଯଦୁବାବୁ (ଯଦୁନାଥ): ସେ ଅଜୟଙ୍କ ପଡ଼ୋଶୀ ଏବଂ ଜଣେ ସାଧାରଣ କିରାଣି । ପିଲାଙ୍କ ସ୍କୁଲ ଖାତା ପାଇଁ ଅଫିସରୁ ମାତ୍ର ଦୁଇ ଦିସ୍ତା କାଗଜ ଚୋରି କରିଥିବା ଅଭିଯୋଗରେ ସେ ନିଲମ୍ବିତ ହୋଇଛନ୍ତି । ସେ ସମାଜର ସେହି ଦୁର୍ବଳ ଶ୍ରେଣୀର ପ୍ରତିନିଧି, ଯିଏ ବଡ଼ ବଡ଼ ଦୁର୍ନୀତିଗ୍ରସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଭିଡ଼ରେ ବେଳେବେଳେ ପେଷି ହୋଇଯାନ୍ତି ।

ଉପେନ୍ଦ୍ର ସାହୁ (ଶ୍ରୀ ନିରାକାର): ଜଣେ ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟବସାୟୀ, ଯିଏ ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଛଦ୍ମନାମରେ ଖବରକାଗଜରେ ଲେଖା ଲେଖନ୍ତି । ସେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଅଚଳ ପାଣିପମ୍ପ ଯୋଗାଇ କୋଟି କୋଟି ଟଙ୍କାର ଦୁର୍ନୀତି କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବାହାରକୁ ନିଜକୁ ଜଣେ ସମାଜସେବୀ ଭାବରେ ଦର୍ଶାନ୍ତି ।

ରାଜୁ (ରାଜେନ୍ଦ୍ର): ଅଜୟଙ୍କ ସାନ ଭାଇ, ଯିଏ କଲେଜରେ ପଢ଼େ । ସେ ଚଳଚଞ୍ଚଳ ଓ ସାଧାରଣ ଚରିତ୍ର, ଯିଏ ଘରର ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ପରିବେଶକୁ କେତେବେଳେ ନାଚ ଗୀତ ତ କେତେବେଳେ ପରିହାସ ମାଧ୍ୟମରେ ହାଲୁକା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ ।

ମହାଦେବ : ପୁରୀର ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି, ଯିଏ 'ମନୋରମା' ନାମ୍ନୀ ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତାରିତ ହୋଇ ଅଜୟଙ୍କ ପାଖକୁ ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆସିଥାନ୍ତି ।

ବାବଲୁ : ଯଦୁବାବୁଙ୍କ ଛୋଟ ପୁଅ । ଯଦିଓ ସେ ମଞ୍ଚ ଉପରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଅସୁସ୍ଥତା ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ନାଟକର ଶେଷ ଭାଗରେ ଏକ ମର୍ମନ୍ତୁଦ ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି କରେ ।

ବିଷୟବସ୍ତୁ (Main Content)

ନାଟକର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଓଡ଼ିଶାର ରାଜଧାନୀ ଭୁବନେଶ୍ୱରରେ ରହୁଥିବା 'ଦୈନିକ ଜନତା'ର ନିଜସ୍ଵ ପ୍ରତିନିଧି ଅଜୟ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ବୈଠକଖାନାରୁ । ଅଜୟ ଜଣେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟନିଷ୍ଠ ସାମ୍ବାଦିକ, ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ପେଶା ହିଁ ସବୁକିଛି । ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଇନ୍ଦୁମତୀ ଏବଂ ସାନ ଭାଇ ରାଜୁ ସହିତ ସେ ରୁହନ୍ତି । ଅଜୟଙ୍କ କର୍ମବ୍ୟସ୍ତତା ଯୋଗୁଁ ସେ ନିଜ ପରିବାରକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ସମୟ ଦେଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯାହା ଇନ୍ଦୁଙ୍କ ମନରେ ଏକାକୀପଣ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ । ଅଜୟ ନିଜର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ 'ସ୍ୱାମୀଜୀ' ନାମକ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଶ୍ରେୟ ଦିଅନ୍ତି, ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ସାମ୍ବାଦିକତା କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରାଇଛନ୍ତି । ଅଜୟଙ୍କ ପାଇଁ 'ଦୈନିକ ଜନତା'ର ପ୍ରେଷ୍ଟିଜ୍ ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଅପରପକ୍ଷରେ, ଇନ୍ଦୁ ନିଜର ଏକାକୀପଣ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ପଡ଼ୋଶୀ ଯଦୁବାବୁଙ୍କ ଛୋଟ ପୁଅ ବାବଲୁ ସହିତ ସମୟ ଅତିବାହିତ କରନ୍ତି । ବାବଲୁର ମାଆ ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇ ହସ୍ପିଟାଲରେ ଥିବାରୁ ବାବଲୁ ପ୍ରାୟତଃ ଅଜୟଙ୍କ ଘରେ ରହେ । ଯଦୁବାବୁ ଜଣେ ସାଧାରଣ କିରାଣି, ଯିଏ ନିଜ ପିଲାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଫିସରୁ ମାତ୍ର ଦୁଇ-ତିନି ଦିସ୍ତା କାଗଜ ନେଇ ଦୁର୍ନୀତି ଅଭିଯୋଗରେ ନିଲମ୍ବିତ ହୁଅନ୍ତି । ସେ ଅଜୟଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି ନିଜର ଅସହାୟତା ଜଣାନ୍ତି ଏବଂ ଅଜୟଙ୍କ ପ୍ରତିପତ୍ତି ବ୍ୟବହାର କରି ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଆଦର୍ଶବାଦୀ ଅଜୟ ଏହାକୁ 'ଦୁର୍ନୀତିକୁ ପ୍ରଶ୍ରୟ ଦେବା' ବୋଲି କହି ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ ମନା କରିଦିଅନ୍ତି । ଏହି ଘଟଣା ଅଜୟ ଏବଂ ଇନ୍ଦୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁକ୍ତିତର୍କ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଇନ୍ଦୁ ଅଜୟଙ୍କୁ ଜଣେ 'ମେସିନ୍' ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରନ୍ତି, ଯାହାର ହୃଦୟରେ ମଣିଷପଣିଆ ନାହିଁ ।

ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଙ୍କରେ ନାଟ୍ୟକାର ସମାଜର ଉଚ୍ଚବର୍ଗର ଦୁର୍ନୀତିକୁ ପ୍ରଦର୍ଶିତ କରିଛନ୍ତି । ଅଜୟଙ୍କ ସାମ୍ବାଦିକ ବନ୍ଧୁ ସରୋଜ, ଯିଏ ଜଣେ ବାସ୍ତବବାଦୀ ଓ ସମାଲୋଚକ, ସେ 'ଦୈନିକ ଜନତା'ର ପଲିସିକୁ ଥଟ୍ଟା କରନ୍ତି । ଏହି ଅଙ୍କରେ ଜଣେ ବଡ଼ ବ୍ୟବସାୟୀ ଉପେନ୍ଦ୍ର ସାହୁଙ୍କ ପ୍ରବେଶ ହୁଏ । ଉପେନ୍ଦ୍ର ସାହୁ 'ଶ୍ରୀ ନିରାକାର' ଛଦ୍ମନାମରେ 'ଦୈନିକ ଜନତା'ରେ ଏକ ପ୍ରବନ୍ଧ ଲେଖନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ରାଜ୍ୟର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ନେଇ ସରକାରଙ୍କୁ ସମାଲୋଚନା କରନ୍ତି ଏବଂ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଅଞ୍ଚଳରେ ପାଣିପମ୍ପ ଯୋଗାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଅନ୍ତି । ଅଜୟ ଉପେନ୍ଦ୍ର ସାହୁଙ୍କୁ ଜଣେ ଦରଦୀ ବ୍ୟକ୍ତି ବୋଲି ଭାବି ତାଙ୍କ ଲେଖାକୁ ନିଜ ଖବରକାଗଜରେ ସ୍ଥାନ ଦିଅନ୍ତି । ଅପରପକ୍ଷରେ, ସରୋଜ ଅଜୟକୁ ସତର୍କ କରିଦିଏ ଯେ ସାମ୍ବାଦିକତା କ୍ଷେତ୍ରରେ ସବୁ ନୀତି ସବୁବେଳେ ସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହି ସମୟରେ ରାଜୁ ଇନ୍ଦୁଙ୍କ ଜନ୍ମଦିନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଚଳାଇଥାଏ । ଇନ୍ଦୁ ବାବଲୁ ପାଇଁ ଏକ କବିତା ଲେଖିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ଭାଲୁ ଛୁଆର ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଥାଏ । ଏହା ଇନ୍ଦୁଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଦୁଃଖ ଓ ଆଶଙ୍କାକୁ ସୂଚିତ କରେ । ଯଦୁବାବୁ ପୁଣିଥରେ ଅଜୟଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅଜୟ ତାଙ୍କୁ ଖବରକାଗଜର 'ପ୍ରେଷ୍ଟିଜ୍' କଥା କହି ପୁଣି ଅପମାନିତ କରନ୍ତି ।

ନାଟକର ଶେଷ ଅଙ୍କରେ ଇନ୍ଦୁଙ୍କ ଜନ୍ମଦିନ ପାଳିତ ହୁଏ । ଏହି ସମୟରେ ମହାଦେବ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଆସନ୍ତି, ଯିଏ 'ମନୋରମା' ନାମ୍ନୀ ଜଣେ ଯୁବତୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତାରିତ ହୋଇ ନିଜର ସବୁ ସମ୍ପତ୍ତି ହରାଇଥାନ୍ତି । ସେ ଏହି ଖବର ଛପାଇବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ଅଜୟ ଏହାକୁ 'ଆଜେବାଜେ ଖବର' କହି ମନା କରିଦିଅନ୍ତି । ସରୋଜ ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଏକ ବିଜ୍ଞାପନ ଆକାରରେ ଏହା ଛପାଇବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି । ନାଟକର ଅନ୍ତିମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ସରୋଜ ଏକ ବଡ଼ ସତ୍ୟର ଉନ୍ମୋଚନ କରେ । ସେ ପ୍ରକାଶ କରେ ଯେ ଉପେନ୍ଦ୍ର ସାହୁ (ଶ୍ରୀ ନିରାକାର) ଯେଉଁ ପାଣିପମ୍ପ ଯୋଗାଇବା ପାଇଁ ଖବରକାଗଜରେ ପ୍ରବନ୍ଧ ଲେଖିଥିଲେ, ତାହା ପ୍ରକୃତରେ ଏକ ବଡ଼ ଚକ୍ରାନ୍ତ ଥିଲା । ସରକାର ଉପେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କମ୍ପାନୀଠାରୁ ତିନି କୋଟି ଟଙ୍କାର ପାଣିପମ୍ପ କିଣିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେହି ସବୁ ପାଣିପମ୍ପ ପୁରୁଣା ଏବଂ ଅକାମୀ ଥିଲା । ଅଜୟ ଅଜାଣତରେ ଏହି ଦୁର୍ନୀତିରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ଗଭୀର ଆଘାତ ଦିଏ । ଏହି ସମୟରେ ଉପେନ୍ଦ୍ର ସାହୁ ଇନ୍ଦୁଙ୍କ ଜନ୍ମଦିନ ପାଇଁ ଏକ ଦାମିକା ହାର ଉପହାର ନେଇ ଆସନ୍ତି । ଅଜୟ ନିଜର ଭୁଲ୍ ବୁଝିପାରି ଉପେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଘରୁ ବାହାର କରିଦିଅନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଉପେନ୍ଦ୍ର ଦୃପ୍ତ କଣ୍ଠରେ କୁହନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କୁ କେହି ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ଆଇନ ତାଙ୍କ ପକେଟରେ ।

ନାଟକର ଶେଷ ଦୃଶ୍ୟ ଅତି ମର୍ମନ୍ତୁଦ । ଯଦୁବାବୁ ଉନ୍ମାଦ ପରି ଆସି ଖବର ଦିଅନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ବାବଲୁ ଆଉ ନାହିଁ । ଅଜୟ ଯେଉଁ ଛୋଟ ପିଲାଟି ପାଇଁ ଅତୀତରେ ସାମାନ୍ୟ ଔଷଧ ବା କମଳାଲେମ୍ବୁ ଆଣିବାକୁ କୁଣ୍ଠାବୋଧ କରୁଥିଲେ, ସେହି ବାବଲୁର ମୃତ୍ୟୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସ୍ତବ୍ଧ କରିଦିଏ । ଇନ୍ଦୁ ଅଜୟଙ୍କୁ ପୁଣିଥରେ ସମାଲୋଚନା କରି କୁହନ୍ତି ଯେ ସେ ଦୁନିଆଯାକର ଖବର ରଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଘରର ଏବଂ ନିଜ ପରିବାରର ଦୁଃଖକୁ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ଅଜୟଙ୍କ ଆଦର୍ଶବାଦୀ ପୃଥିବୀ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼େ ଏବଂ ସେ ନିଜ ହାତଗୋଡ଼ ଥରିବା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ।

ଉପସଂହାର (Conclusion)

ଏହି ନାଟକର ଉପସଂହାର ଆମକୁ କେବଳ ଏକ କାହାଣୀର ଶେଷ ଆଡ଼କୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ମାନବିକତାର ଏକ ଜଟିଳ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଆଡ଼କୁ ନେଇଯାଏ । ନାଟକର ଶେଷ ଭାଗରେ ଯେଉଁ ଘଟଣାବଳୀ ଘଟିଲା, ତାହା ଆମକୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ କେବଳ ପେଶାଗତ ସଫଳତା ବା 'ପ୍ରେସ୍‌ଟିଜ୍' ଜଣେ ମଣିଷକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିପାରେ ନାହିଁ ।

ନାଟକର ଉପସଂହାରରେ ମୁଖ୍ୟ ଚରିତ୍ର ଅଜୟ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ଚରିତ୍ରଟି ଏକ ବଡ଼ ଶିକ୍ଷା ହୋଇ ଉଭା ହୋଇଛି । ସେ ନିଜକୁ ଜଣେ ଅତି ନିଷ୍ଠାପର ଏବଂ ଦୁର୍ନୀତିମୁକ୍ତ ସାମ୍ବାଦିକ ବୋଲି ଭାବୁଥିଲେ । ସେ ଭାବୁଥିଲେ ଯେ ସେ କୌଣସି ଅନ୍ୟାୟ ସହିତ ସାଲିସ୍ କରିନାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନାଟକର ଶେଷରେ ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟବସାୟୀ ଉପେନ୍ଦ୍ର ସାହୁଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର ମୁହାଁମୁହିଁ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ସେ ଜାଣିବାକୁ ପାଇଲେ ଯେ ତାଙ୍କର ସେହି ଆଦର୍ଶକୁ ଆୟୁଧ କରି ସମାଜର ବଡ଼ ବଡ଼ ଦୁର୍ନୀତିଗ୍ରସ୍ତ ଲୋକେ କିପରି ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ ସିଦ୍ଧି କରୁଛନ୍ତି । ତିନି କୋଟି ଟଙ୍କାର ପାଣିପମ୍ପ ଦୁର୍ନୀତି ପଛରେ ଅଜୟଙ୍କର ଅଜାଣତରେ ଥିବା ସମର୍ଥନ ତାଙ୍କୁ ଭିତରୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଛି । ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଆମର ତଥାକଥିତ ନୈତିକତା ବେଳେବେଳେ କିପରି ଅତି ଚତୁରତାର ସହ ଶୋଷକ ଶ୍ରେଣୀ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ ।

ନାଟକର ସବୁଠାରୁ ମର୍ମସ୍ପର୍ଶୀ ଦିଗ ହେଉଛି ଯଦୁବାବୁଙ୍କ ଭଳି ଚରିତ୍ରର ପରିଣତି । ଯେଉଁ ମଣିଷ ମାତ୍ର ଦୁଇ ଦିସ୍ତା କାଗଜ ଚୋରି କରିଥିବା ଅଭିଯୋଗରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାତ ହେଲେ, ତାଙ୍କରି ନିଷ୍ପାପ ଶିଶୁ ବାବଲୁର ମୃତ୍ୟୁ ନାଟକର ଶେଷରେ ପାଠକର ଆଖିକୁ ଲୁହରେ ଭରିଦିଏ । ଉପେନ୍ଦ୍ର ସାହୁଙ୍କ ଭଳି କୋଟି କୋଟି ଟଙ୍କାର ଦୁର୍ନୀତି କରୁଥିବା ଲୋକେ ସମ୍ମାନର ସହିତ ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିବା ବେଳେ ଯଦୁବାବୁଙ୍କ ଭଳି ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଲୋକେ ସର୍ବସ୍ୱାନ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି । ନାଟକର ଉପସଂହାର ଏହି ସାମାଜିକ ବୈଷମ୍ୟକୁ ଅତି ନଗ୍ନ ଭାବରେ ଦର୍ଶାଇଛି । ଯଦୁବାବୁଙ୍କର ସେହି କରୁଣ ଚିତ୍କାର "ବାବଲୁ, ବାବଲୁ" ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର କାନରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୁଏ ଏବଂ ଆମକୁ ସମାଜର ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ପୁନଃ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ ।

ନାୟିକା ଇନ୍ଦୁଙ୍କର ଶେଷ ସଂଳାପ "ତମେ ମଣିଷ ନୁହଁ, ତମେ ମେସିନ୍‍" ସମଗ୍ର ନାଟକର ମୂଳ ପିଣ୍ଡ । ଅଜୟ ନିଜ ବୃତ୍ତିଗତ ଜୀବନର ସଫଳତା ଭିତରେ ଏତେ ମଜ୍ଜି ଯାଇଥିଲେ ଯେ, ସେ ପାଖରେ ଥିବା ଜୀବନ୍ତ ମଣିଷର ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ । ଇନ୍ଦୁଙ୍କର ଏହି ଅଭିଯୋଗ କେବଳ ଅଜୟଙ୍କ ପ୍ରତି ନୁହେଁ, ବରଂ ଆଜିର ଯାନ୍ତ୍ରିକ ସଭ୍ୟତା ପ୍ରତି ଏକ କଠୋର କଟାକ୍ଷ । ଅଜୟଙ୍କ ହାତଗୋଡ଼ ଥରିବା ଘଟଣାଟି ଦର୍ଶାଏ ଯେ ସେ ନିଜର ଭୁଲ୍‍ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେତେବେଳକୁ ସବୁକିଛି ସରିଯାଇଛି । ସେ ଯେଉଁ ଦୁର୍ନୀତି ବିରୁଦ୍ଧରେ ସାରା ଜୀବନ ଲଢ଼ୁଥିଲେ, ସେ ନିଜେ ସେହି ଦୁର୍ନୀତିର ଏକ ଅଂଶ ହୋଇଯାଇଥିବା ଅନୁଭବ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତମ୍ଭୀଭୂତ କରିଦେଇଛି ।

ନାଟକର ଶୀର୍ଷକ 'ନିଜ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କଠାରୁ' ଉପସଂହାରରେ ପହଞ୍ଚିବା ବେଳକୁ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ । ଅଜୟ ଖବରକାଗଜର ପ୍ରତିନିଧି ସାଜିଲେ ସତ, କିନ୍ତୁ ସେ କେବେ ଜନତାର ପ୍ରତିନିଧି ହୋଇପାରିଲେ ନାହିଁ । ଜଣେ ପ୍ରତିନିଧିର କାମ କେବଳ ଖବର ସଂଗ୍ରହ କରିବା ନୁହେଁ, ବରଂ ଖବର ପଛରେ ଥିବା ମଣିଷର ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରିବା । ନାଟକଟି ଶେଷ ହେବା ବେଳକୁ ଆମେ ଦେଖୁ ଯେ, ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଖବରଟି ତାଙ୍କ ନିଜ ଘର ପାଖରେ ଘଟିଗଲା, ଯାହାକୁ ସେ ଅତି ନିକଟରୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ ।

ବିଶ୍ୱଜିତ୍‍ ଦାସଙ୍କ ଏହି ପରୀକ୍ଷାମୂଳକ ନାଟକ ଆଜିର ଯୁଗରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ । ଏହା ଆମକୁ ଆତ୍ମସମୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଖୋରାକ ଯୋଗାଏ । ଯଦି ଆପଣ ସମାଜର ଚକଚକିଆ ରୂପ ପଛରେ ଥିବା କଠୋର ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ଯଦି ଆପଣ ମଣିଷପଣିଆ ଓ ଆଦର୍ଶ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପତଳା ସୂତାକୁ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ 'ନିଜ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କଠାରୁ' ପୁସ୍ତକଟି ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଅନନ୍ୟ ଉପହାର ହେବ ।